Feride önce bunun nedenini anlamaya çalışıyor. Çocuklara kızmıyor, aileleri de hemen suçlamıyor. Zeliha Hanım’la birlikte evleri dolaşıyor. Bir evde hastalık, diğerinde yoksulluk, bir başkasında ise kız çocuklarının eğitimine ilişkin kökleşmiş bir çekinceyle karşılaşıyor.
Zeliha Hanım, ailelerle konuşurken onların kaygılarını küçümsemiyor. Bir anneye, “Kızınız okula gelirse evdeki işler ne olacak?” diye sorulduğunda, kadının suskunluğunun ardındaki yükü fark ediyor.
“Belki sabah biraz erken gelebilir,” diyor. “Belki komşunuzla sırayla çocuklara bakabilirsiniz. Önce bir deneyelim. Kızınız okumayı öğrendiğinde sizin de mektuplarınızı okuyabilir.”
Bu öneri her sorunu çözmüyor. Bazı aileler yine de kızlarını göndermiyor. Ancak birkaç anne ikna oluyor.
Feride ise okulun eksiklerini gidermek için kaymakamlığa dilekçe yazıyor. İhtiyaç listesini hazırlıyor, hangi malzemenin ne kadar gerekli olduğunu hesaplıyor, yerel yöneticilerle görüşüyor. Zeliha Hanım’ın bildiği insan ilişkileriyle Feride’nin örgütleme becerisi birleşince okul yavaş yavaş canlanmaya başlıyor.
Burada iki kadının birbirinden farklı olduğunu görüyoruz. Feride eğitim konusunda kararlı, bağımsız ve mücadeleci. Zeliha Hanım ise toplumsal ilişkilerin inceliklerini bilen, insanların çekincelerini anlayabilen biri. Biri diğerinden daha üstün değil. Üstelik Zeliha Hanım yalnızca duygularıyla hareket etmiyor; hangi aileyle ne zaman konuşulacağını hesaplıyor. Feride de yalnızca kurallara sarılmıyor; çocukların yaşadığı güçlükleri anlamaya çalışıyor.
Bu sahne, Çalıkuşu’nun toplumsal yönünü düşünmek için de güzel bir fırsat sunuyor. Roman üzerine yapılan araştırmalar, Feride’nin öğretmenlik serüvenini kadın kimliği, aile, toplumsal baskı ve eğitim meseleleriyle birlikte ele alıyor. [2] ÇÜTAM+1
Sizce bir toplumda değişim, önce insanların düşüncelerini değiştirmekle mi başlar, yoksa onların hayatını kolaylaştıracak koşulları oluşturmakla mı? Belki de bu iki süreç birbirinden ayrı düşünülemez.
4. Bölüm: Feride’yi Gerçek Kılan Şey
Bir akşam, hayalimizdeki eski defterin sayfalarına yeniden dönelim.
Feride, gün boyunca yaşadıklarını yazmış. Bir öğrencisinin defterini kaybettiğinden, başka bir öğrencisinin hastalanmasından, okulun çatısının yağmurda aktığından söz ediyor. Sonra birdenbire yazmayı bırakıyor.
“Bugün kendimi çok yalnız hissettim,” diye ekliyor. “Bazen güçlü görünmekten yoruluyorum. İnsanlar bir öğretmenin her sorunu çözebileceğini düşünüyor. Oysa ben de bilmiyorum. Bazen yalnızca yanlış bir karar vermekten korkuyorum.”
İşte bu cümle, Feride’yi gözümde daha da gerçek kılıyor.
Çünkü gerçek insanlar sürekli cesur değildir. Korkabilir, yorulabilir, yanlış yapabilir ve bir kararından pişman olabilirler. Cesaret, bütün bunların hiç yaşanmaması değil, yaşandıklarında insanın yeniden düşünmeyi ve hareket etmeyi sürdürebilmesidir.
Bir süre sonra Cemil Bey kasabaya uğruyor. Okulun durumunu görmek için resmî bir ziyaret yapmış. Feride ona dilekçelerinin sonuçlarını anlatıyor. Birkaç malzeme gelmiş ama öğretmen lojmanının onarımı hâlâ bekliyor.
Cemil Bey belgeleri inceliyor.
“Şu başvurunun tarihini yanlış yazmışsınız,” diyor. “Yeniden düzenleyelim. Bir de ihtiyaçları önem sırasına göre sıralayalım. Önce çatıyı onartmak gerekiyor. Kitapları daha sonra isteyebiliriz.”
Feride kaşlarını kaldırıyor.
“Kitaplar da gerekli.”
“Gerekli, elbette. Ama çatı akıyorsa kitaplar ıslanır.”
Feride gülüyor. Birkaç ay önce bu sözleri kendisine söylenmiş olsaydı belki itiraz ederdi. Şimdi ise Cemil Bey’in pratik bakışının işlerini kolaylaştırdığını biliyor.
Fakat Cemil Bey de Feride’den bir şey öğrenmiş durumda. Okulun çevresindeki ailelerle konuşurken, bir öğrencinin devamsızlığını yalnızca disiplin sorunu olarak değerlendirmemeyi öğreniyor. Bazen bir çocuğun sınıfa gelememesi, evde hasta bir kardeşine bakmasından kaynaklanıyor. Bazen ailesinin geçim sıkıntısı, bazen de okulun güvenliğine ilişkin kaygılar etkili oluyor.
Böylece iki taraf da değişiyor.
Erkek karakterin stratejik düşünmesi, kadın karakterin empati kurması gibi özellikler burada birbirine karşıt değil. Her ikisi de farklı deneyimlerden yararlanarak daha iyi kararlar alıyor. Birinin planı, diğerinin insanları anlaması sayesinde işe yarıyor; diğerinin iyi niyeti de planlama sayesinde kalıcı bir sonuca dönüşüyor.
Üstelik bu özelliklerin cinsiyetle zorunlu bir bağı yok. Stratejik düşünen kadınlar ve ilişkiler konusunda duyarlı erkekler de var. İnsanları yalnızca kadın veya erkek oldukları için belli davranış kalıplarına yerleştirmek, karakterlerin gerçek zenginliğini görmemizi engeller.
Feride’nin inandırıcılığı da tam burada ortaya çıkıyor: O, bir düşüncenin sembolü olmaktan çok, değişen koşullar içinde kendisini yeniden kurmaya çalışan bir insan olarak okunabiliyor.
5. Bölüm: Bir Kadının Kendi Hayatını Kurması
Feride’nin hikâyesini yalnızca okulun sorunları üzerinden değerlendirmek de yeterli değil. Onun kişisel hayatında da önemli bir mücadele var: Başkalarının kendisi için çizdiği sınırlarla kendi seçimleri arasında kalmak.
Dönemin toplumsal koşullarını düşünelim. Kadınların eğitim alması ve öğretmenlik yapması giderek önem kazanırken, kadınların bağımsız hareket etmeleri her çevrede aynı biçimde karşılanmıyordu. Bir kadının ailesinden uzak bir yerde çalışması, kendi gelirini kazanması ve evlilik kararlarını kendisinin vermesi, yalnızca kişisel bir tercih değil, toplumsal beklentilerle de ilişkiliydi.
Feride’nin İstanbul’dan ayrılması bu açıdan anlamlıdır. O, yaşadığı duygusal kırgınlığa rağmen kendi hayatını kurmak ister. Ancak bu özgürleşme kolay bir zafer değildir. Anadolu’daki zorluklar, yalnızlık, ekonomik sorunlar ve çevresinin kendisi hakkında yaptığı yorumlar, onun bağımsızlığını sürekli sınar.
Bir gün kasabada Feride hakkında dedikodular yayılıyor. Bazıları genç bir kadının tek başına yaşamasını uygun bulmuyor. Bazıları ise onun davranışlarını kendi beklentilerine göre yorumluyor.
Zeliha Hanım bu sözleri duyduğunda Feride’yi savunuyor ama onun adına konuşmayı da doğru bulmuyor.
“İnsanların ne dediğini tamamen kontrol edemezsiniz,” diyor. “Ama kendi kararlarınızı neden verdiğinizi kendiniz bilirsiniz.”
Feride bu cümleyi kolayca benimseyemiyor. Çünkü insan, başkalarının düşüncelerinden bütünüyle bağımsız olamıyor. Haksızlığa uğramak, yanlış anlaşılmak ve yalnız kalmak canını acıtıyor.
Yine de zamanla şunu öğreniyor: Herkesi ikna etmek zorunda değil. Kendi davranışlarının sorumluluğunu üstlenmek, başkalarının bütün yargılarını kabul etmek anlamına gelmiyor.
Bu nedenle Feride’yi yalnızca güçlü bir kadın olarak tanımlamak eksik kalabilir. O aynı zamanda kırılgan, zaman zaman kararsız ve ilişkilerinden etkilenen biri. Gücü, duygularını hiç yaşamamasından değil, onları yaşarken kendi seçimlerini yapabilmesinden geliyor.
Edebiyat araştırmacılarının Çalıkuşu üzerine geliştirdiği yorumlar da Feride’nin bağımsızlığı, kadın kimliği ve dönemin toplumsal cinsiyet beklentileri etrafında şekilleniyor. Berna Terzi Eskin’in 2024 yılında yayımlanan karşılaştırmalı çalışması, Feride’yi diğer kadın öğretmen karakterlerle birlikte ele alarak kadınların toplumsal görevleri ve erkek karakterlerin bu anlatılardaki konumları üzerine önemli sorular ortaya koyuyor. [3] Journal of Turkish Language and Literature+1
Şimdi kendimize soralım: Bir kadının güçlü olması, her şeyi tek başına yapmak zorunda olduğu anlamına mı gelir? Yoksa destek istemek, başkalarıyla iş birliği yapmak ve gerektiğinde kararlarını gözden geçirmek de bağımsızlığın bir parçası mıdır?
Bence Feride’nin hikâyesi, ikinci ihtimali düşünmemiz için de bir fırsat sunuyor.
Zeliha Hanım, ailelerle konuşurken onların kaygılarını küçümsemiyor. Bir anneye, “Kızınız okula gelirse evdeki işler ne olacak?” diye sorulduğunda, kadının suskunluğunun ardındaki yükü fark ediyor.
“Belki sabah biraz erken gelebilir,” diyor. “Belki komşunuzla sırayla çocuklara bakabilirsiniz. Önce bir deneyelim. Kızınız okumayı öğrendiğinde sizin de mektuplarınızı okuyabilir.”
Bu öneri her sorunu çözmüyor. Bazı aileler yine de kızlarını göndermiyor. Ancak birkaç anne ikna oluyor.
Feride ise okulun eksiklerini gidermek için kaymakamlığa dilekçe yazıyor. İhtiyaç listesini hazırlıyor, hangi malzemenin ne kadar gerekli olduğunu hesaplıyor, yerel yöneticilerle görüşüyor. Zeliha Hanım’ın bildiği insan ilişkileriyle Feride’nin örgütleme becerisi birleşince okul yavaş yavaş canlanmaya başlıyor.
Burada iki kadının birbirinden farklı olduğunu görüyoruz. Feride eğitim konusunda kararlı, bağımsız ve mücadeleci. Zeliha Hanım ise toplumsal ilişkilerin inceliklerini bilen, insanların çekincelerini anlayabilen biri. Biri diğerinden daha üstün değil. Üstelik Zeliha Hanım yalnızca duygularıyla hareket etmiyor; hangi aileyle ne zaman konuşulacağını hesaplıyor. Feride de yalnızca kurallara sarılmıyor; çocukların yaşadığı güçlükleri anlamaya çalışıyor.
Bu sahne, Çalıkuşu’nun toplumsal yönünü düşünmek için de güzel bir fırsat sunuyor. Roman üzerine yapılan araştırmalar, Feride’nin öğretmenlik serüvenini kadın kimliği, aile, toplumsal baskı ve eğitim meseleleriyle birlikte ele alıyor. [2] ÇÜTAM+1
Sizce bir toplumda değişim, önce insanların düşüncelerini değiştirmekle mi başlar, yoksa onların hayatını kolaylaştıracak koşulları oluşturmakla mı? Belki de bu iki süreç birbirinden ayrı düşünülemez.
4. Bölüm: Feride’yi Gerçek Kılan Şey
Bir akşam, hayalimizdeki eski defterin sayfalarına yeniden dönelim.
Feride, gün boyunca yaşadıklarını yazmış. Bir öğrencisinin defterini kaybettiğinden, başka bir öğrencisinin hastalanmasından, okulun çatısının yağmurda aktığından söz ediyor. Sonra birdenbire yazmayı bırakıyor.
“Bugün kendimi çok yalnız hissettim,” diye ekliyor. “Bazen güçlü görünmekten yoruluyorum. İnsanlar bir öğretmenin her sorunu çözebileceğini düşünüyor. Oysa ben de bilmiyorum. Bazen yalnızca yanlış bir karar vermekten korkuyorum.”
İşte bu cümle, Feride’yi gözümde daha da gerçek kılıyor.
Çünkü gerçek insanlar sürekli cesur değildir. Korkabilir, yorulabilir, yanlış yapabilir ve bir kararından pişman olabilirler. Cesaret, bütün bunların hiç yaşanmaması değil, yaşandıklarında insanın yeniden düşünmeyi ve hareket etmeyi sürdürebilmesidir.
Bir süre sonra Cemil Bey kasabaya uğruyor. Okulun durumunu görmek için resmî bir ziyaret yapmış. Feride ona dilekçelerinin sonuçlarını anlatıyor. Birkaç malzeme gelmiş ama öğretmen lojmanının onarımı hâlâ bekliyor.
Cemil Bey belgeleri inceliyor.
“Şu başvurunun tarihini yanlış yazmışsınız,” diyor. “Yeniden düzenleyelim. Bir de ihtiyaçları önem sırasına göre sıralayalım. Önce çatıyı onartmak gerekiyor. Kitapları daha sonra isteyebiliriz.”
Feride kaşlarını kaldırıyor.
“Kitaplar da gerekli.”
“Gerekli, elbette. Ama çatı akıyorsa kitaplar ıslanır.”
Feride gülüyor. Birkaç ay önce bu sözleri kendisine söylenmiş olsaydı belki itiraz ederdi. Şimdi ise Cemil Bey’in pratik bakışının işlerini kolaylaştırdığını biliyor.
Fakat Cemil Bey de Feride’den bir şey öğrenmiş durumda. Okulun çevresindeki ailelerle konuşurken, bir öğrencinin devamsızlığını yalnızca disiplin sorunu olarak değerlendirmemeyi öğreniyor. Bazen bir çocuğun sınıfa gelememesi, evde hasta bir kardeşine bakmasından kaynaklanıyor. Bazen ailesinin geçim sıkıntısı, bazen de okulun güvenliğine ilişkin kaygılar etkili oluyor.
Böylece iki taraf da değişiyor.
Erkek karakterin stratejik düşünmesi, kadın karakterin empati kurması gibi özellikler burada birbirine karşıt değil. Her ikisi de farklı deneyimlerden yararlanarak daha iyi kararlar alıyor. Birinin planı, diğerinin insanları anlaması sayesinde işe yarıyor; diğerinin iyi niyeti de planlama sayesinde kalıcı bir sonuca dönüşüyor.
Üstelik bu özelliklerin cinsiyetle zorunlu bir bağı yok. Stratejik düşünen kadınlar ve ilişkiler konusunda duyarlı erkekler de var. İnsanları yalnızca kadın veya erkek oldukları için belli davranış kalıplarına yerleştirmek, karakterlerin gerçek zenginliğini görmemizi engeller.
Feride’nin inandırıcılığı da tam burada ortaya çıkıyor: O, bir düşüncenin sembolü olmaktan çok, değişen koşullar içinde kendisini yeniden kurmaya çalışan bir insan olarak okunabiliyor.
5. Bölüm: Bir Kadının Kendi Hayatını Kurması
Feride’nin hikâyesini yalnızca okulun sorunları üzerinden değerlendirmek de yeterli değil. Onun kişisel hayatında da önemli bir mücadele var: Başkalarının kendisi için çizdiği sınırlarla kendi seçimleri arasında kalmak.
Dönemin toplumsal koşullarını düşünelim. Kadınların eğitim alması ve öğretmenlik yapması giderek önem kazanırken, kadınların bağımsız hareket etmeleri her çevrede aynı biçimde karşılanmıyordu. Bir kadının ailesinden uzak bir yerde çalışması, kendi gelirini kazanması ve evlilik kararlarını kendisinin vermesi, yalnızca kişisel bir tercih değil, toplumsal beklentilerle de ilişkiliydi.
Feride’nin İstanbul’dan ayrılması bu açıdan anlamlıdır. O, yaşadığı duygusal kırgınlığa rağmen kendi hayatını kurmak ister. Ancak bu özgürleşme kolay bir zafer değildir. Anadolu’daki zorluklar, yalnızlık, ekonomik sorunlar ve çevresinin kendisi hakkında yaptığı yorumlar, onun bağımsızlığını sürekli sınar.
Bir gün kasabada Feride hakkında dedikodular yayılıyor. Bazıları genç bir kadının tek başına yaşamasını uygun bulmuyor. Bazıları ise onun davranışlarını kendi beklentilerine göre yorumluyor.
Zeliha Hanım bu sözleri duyduğunda Feride’yi savunuyor ama onun adına konuşmayı da doğru bulmuyor.
“İnsanların ne dediğini tamamen kontrol edemezsiniz,” diyor. “Ama kendi kararlarınızı neden verdiğinizi kendiniz bilirsiniz.”
Feride bu cümleyi kolayca benimseyemiyor. Çünkü insan, başkalarının düşüncelerinden bütünüyle bağımsız olamıyor. Haksızlığa uğramak, yanlış anlaşılmak ve yalnız kalmak canını acıtıyor.
Yine de zamanla şunu öğreniyor: Herkesi ikna etmek zorunda değil. Kendi davranışlarının sorumluluğunu üstlenmek, başkalarının bütün yargılarını kabul etmek anlamına gelmiyor.
Bu nedenle Feride’yi yalnızca güçlü bir kadın olarak tanımlamak eksik kalabilir. O aynı zamanda kırılgan, zaman zaman kararsız ve ilişkilerinden etkilenen biri. Gücü, duygularını hiç yaşamamasından değil, onları yaşarken kendi seçimlerini yapabilmesinden geliyor.
Edebiyat araştırmacılarının Çalıkuşu üzerine geliştirdiği yorumlar da Feride’nin bağımsızlığı, kadın kimliği ve dönemin toplumsal cinsiyet beklentileri etrafında şekilleniyor. Berna Terzi Eskin’in 2024 yılında yayımlanan karşılaştırmalı çalışması, Feride’yi diğer kadın öğretmen karakterlerle birlikte ele alarak kadınların toplumsal görevleri ve erkek karakterlerin bu anlatılardaki konumları üzerine önemli sorular ortaya koyuyor. [3] Journal of Turkish Language and Literature+1
Şimdi kendimize soralım: Bir kadının güçlü olması, her şeyi tek başına yapmak zorunda olduğu anlamına mı gelir? Yoksa destek istemek, başkalarıyla iş birliği yapmak ve gerektiğinde kararlarını gözden geçirmek de bağımsızlığın bir parçası mıdır?
Bence Feride’nin hikâyesi, ikinci ihtimali düşünmemiz için de bir fırsat sunuyor.